Dossier VIII · tło opowiadania „Dziennik, którego nie napisał”
Poznaj opowiadanie „Dziennik, którego nie napisał”
W internecie od lat krąży tekst przedstawiany jako tajny dziennik admirała Byrda z lotu do wnętrza Ziemi. Prawdziwy notes Byrda istnieje i został odnaleziony w archiwum — ale opowiada zupełnie inną historię.
To dossier zestawia dwa teksty, które często są mylone. Pierwszy to opowieść o rzekomym dzienniku lotu z 19 lutego 1947 roku, w którym Byrd miał przelecieć nad Arktyką do ukrytej krainy we wnętrzu Ziemi. Drugi to autentyczny notes z lat 1925–1927, przechowywany w Ohio State University i wydany drukiem w 1998 roku. Łączy je tylko nazwisko i słowo „dziennik”.
Tekst funkcjonuje w wielu wersjach: jako maszynopis, broszura, wpis na forum, film z lektorem. Zwykle opisuje lot nad biegunem, zmianę krajobrazu, zielone doliny, spotkanie z niezwykłymi istotami i zakaz ujawnienia tego, co zobaczono. Tekst nawiązuje do starszych literackich i ezoterycznych idei pustej Ziemi, znanych na długo przed narodzinami Byrda.
Najczęściej spotykane wersje zawierają też drugą część: rzekomą rozmowę po powrocie, w której Byrd miał otrzymać polecenie milczenia. Ta konstrukcja — tajemnica, której nie wolno ujawnić — sprawia, że brak dowodów zostaje przedstawiony jako dowód ukrywania. To typowy mechanizm opowieści spiskowych, niezależnie od tematu.
Z punktu widzenia historii idei sam tekst jest interesujący: pokazuje, jak powojenne lęki przed tajną bronią i nieznanymi technologiami spotkały się ze starszymi wyobrażeniami o ukrytych światach. Takie teksty mówią więcej o czasie, w którym je czytano i rozpowszechniano, niż o osobie, której je przypisano.
Opowieść jest barwna i dobrze napisana jako fantastyka. Nie zawiera jednak niczego, co można sprawdzić niezależnie: nazw załogantów zgodnych z dokumentami, numerów jednostek, danych nawigacyjnych zbieżnych z innymi źródłami.
Najprostszym sprawdzianem jest kalendarz. W lutym 1947 roku Byrd uczestniczył w Operation Highjump — wyprawie do Antarktydy, czyli na półkulę południową, a nie do Arktyki. Z bazy Little America IV wykonywał loty, w tym przelot nad biegunem południowym w połowie lutego. O operacji piszą dossier I, dossier V i dossier VI.
Powojenna wyprawa Byrda była więc antarktyczna, dobrze udokumentowana i relacjonowana przez prasę. Nie ma w tych źródłach śladu arktycznego lotu do jakiejkolwiek bazy w tym czasie.
Byrd latał nad Arktyką, ale dwie dekady wcześniej: w 1925 roku nad Grenlandią z wyprawą MacMillana i w 1926 roku ze Spitsbergenu w stronę bieguna północnego. Opowieść o 1947 roku zdaje się mieszać te dwa okresy jego życia, przenosząc arktyczne loty z lat dwudziestych w czas wyprawy antarktycznej.
Tekst rzekomego dziennika znamy wyłącznie z kopii kopii. Każde kolejne wydanie powołuje się na wcześniejsze, ale żadne nie wskazuje miejsca, w którym przechowywany jest oryginał, ani osoby lub instytucji, która go przekazała. Wersje różnią się między sobą szczegółami, co jest typowe dla tekstów przepisywanych i przerabianych.
W historii dokumentów kluczowe jest pojęcie proweniencji: kto, kiedy i od kogo otrzymał rękopis, w jakim archiwum się znalazł, czy da się zbadać papier, pismo i atrament. W przypadku tego tekstu takiej ścieżki nie ma. Nie można więc twierdzić, że to dziennik Byrda — a zarazem nie da się ostatecznie udowodnić, że gdzieś nie istnieje jakiś nieznany rękopis. Można powiedzieć tyle: żaden znany i dostępny do badania dokument nie potwierdza tej opowieści.
Brak proweniencji nie jest w historii zarzutem moralnym, lecz informacją o tym, jak bardzo można na danym tekście polegać. Archiwa przyjmują dokumenty razem z ich historią właśnie po to, by przyszli badacze mogli tę historię odtworzyć. Tekst bez niej może być ciekawym świadectwem kultury, w której powstał, ale nie jest źródłem do biografii osoby, której go przypisano.
W maju 1996 roku, dokładnie 70 lat po locie ku biegunowi północnemu, archiwiści Ohio State University ogłosili odnalezienie dziennika Byrda. Główny archiwista Raimund Goerler natrafił na zniszczony brązowy notes w pudle z przedmiotami należącymi do kolekcji Byrda.
Według komunikatu uczelni notes zawiera m.in. zapisy z lotu z 1926 roku. Ponieważ hałas w kabinie uniemożliwiał rozmowę, Byrd i pilot Floyd Bennett porozumiewali się na piśmie. Notes opisuje też przygotowania do lotu i spostrzeżenia o innych badaczach tamtych lat, w tym Donaldzie MacMillanie i Roaldzie Amundsenie.
Komunikat Ohio State podkreślał dwie rzeczy jednocześnie. Notes pokazuje, że Byrd w czasie lotu był przekonany, iż dotarł do bieguna. Zarazem analiza zewnętrznego eksperta, na którą powołała się uczelnia, sugerowała, że celu nie osiągnął. Spór, opisany w biografii, trwa do dziś.
W 1998 roku Ohio State University Press wydało notes i dziennik z lat 1925–1927 w opracowaniu Goerlera pod tytułem „To the Pole”. To przykład tego, jak wygląda prawdziwe źródło: ma znane miejsce przechowywania, opis odnalezienia, wydanie krytyczne i może je zbadać każdy badacz.
Notes z lat 1925–1927 jest też ciekawy z innego powodu: to zapis człowieka, który się myli, liczy, poprawia i notuje wątpliwości. Taki dokument nie rozstrzyga wszystkiego, ale daje historykom materiał do pracy. Na tym polega różnica między źródłem a opowieścią: źródło można zakwestionować na podstawie jego własnej treści, opowieść — tylko uwierzyć jej albo nie.
Komunikat uczelni z 1996 roku i książkowe wydanie notesu są dziś łatwo dostępne, więc każdy może samodzielnie porównać, jak brzmi autentyczny zapis Byrda, z tekstem krążącym w sieci pod jego nazwiskiem.
Byrd był sławny, latał nad oboma biegunami, a jego wyprawy miały wymiar wojskowy i polityczny. Dokumenty takie jak memorandum z 1949 roku, opisane w dossier VII, zawierają sformułowania, które po skróceniu brzmią tajemniczo. Na tym tle łatwo było przypisać mu tekst, którego nie napisał.
Warto czytać oba dzienniki obok siebie. Jeden jest ubogi w sensacje, ale bogaty w nawigacyjne zapiski i ludzkie wątpliwości. Drugi jest pełen cudów, ale nie ma adresu w żadnym archiwum.