Dossier I · tło opowiadania „Czwarty ton”
Poznaj opowiadanie „Czwarty ton”
Jak porozumiewała się flota na końcu świata? Operation Highjump zależała od radia bardziej niż od czegokolwiek innego — a niebo nad Antarktydą bywa dla fal radiowych wyjątkowo kapryśne.
Zimą 1946 i 1947 roku kilkanaście okrętów, samoloty i grupy na lodzie działały w odległości tysięcy kilometrów od najbliższych portów. Radio było jedynym sposobem, by przekazywać meldunki, prognozy pogody, pozycje samolotów i wiadomości dla prasy. W tym dossier opisujemy, jak tę łączność organizowano, dlaczego zawodziła i jakie zjawiska naturalne ją zakłócały.
Operation Highjump, czyli Task Force 68, dowodzona operacyjnie przez kontradmirała Richarda H. Cruzena, dzieliła się na trzy grupy. Grupa Centralna z okrętem dowodzenia USS Mount Olympus zmierzała ku Zatoce Wielorybiej, gdzie powstała baza Little America IV. Grupy Wschodnia i Zachodnia, z tendrami wodnosamolotów USS Pine Island i USS Currituck, okrążały kontynent i wysyłały łodzie latające na loty fotograficzne wzdłuż wybrzeża.
Rolę Byrda opisujemy w biografii. Tu ważne jest jedno: tak rozproszony zespół mógł działać jako całość tylko wtedy, gdy wiadomości przechodziły sprawnie między grupami i do Stanów Zjednoczonych.
USS Mount Olympus należał do klasy okrętów dowodzenia sił desantowych, projektowanych w czasie wojny jako pływające centra łączności. Miał rozbudowane stacje radiowe i pomieszczenia sztabowe, dzięki czemu mógł koordynować działania wielu jednostek naraz. Z tego powodu został okrętem flagowym operacji.
Przez stacje okrętu przechodził również ruch prasowy: na pokładzie i przy wyprawie byli korespondenci, a ich teksty musiały trafić do gazet w Stanach. Łączność służyła więc jednocześnie dowodzeniu, bezpieczeństwu lotów i opowiadaniu o wyprawie światu.
Fale krótkie, na których opierała się łączność dalekiego zasięgu, odbijają się od jonosfery — warstwy górnej atmosfery zjonizowanej przez promieniowanie Słońca. W rejonach polarnych jonosfera bywa wyjątkowo niespokojna. Rozbłyski i burze magnetyczne potrafią na wiele godzin zwiększyć pochłanianie fal, a długie dni polarnego lata zmieniają warunki inaczej niż na średnich szerokościach.
Dla załóg oznaczało to okresy, w których sygnał słabł lub zanikał. Dziś nazywamy takie epizody zakłóceniami propagacji; w latach czterdziestych znano je z praktyki, choć ich fizyki nie rozumiano jeszcze w pełni. Przerwa w łączności nie musiała więc wynikać ani z awarii, ani z czyjejkolwiek decyzji — mogła być skutkiem pogody kosmicznej.
Pod koniec lat czterdziestych do zapisu dźwięku używano m.in. rejestratorów drutowych, w których sygnał zapisywano magnetycznie na cienkim stalowym drucie. Były lżejsze od urządzeń płytowych i popularne w wojsku oraz w reportażu radiowym; z czasem wyparła je taśma magnetyczna.
Taki zapis ma swoje cechy: szumy, zmiany prędkości, zniekształcenia przy kopiowaniu. Każda kopia jest odrobinę inna od oryginału. Dlatego przy pracy ze starymi nagraniami tak ważne jest pytanie, czy słuchamy pierwotnego nośnika, czy jego kolejnej przeróbki.
Poza falami, których używano do łączności, w eterze istnieją sygnały bardzo niskiej częstotliwości, w zakresie VLF, mieszczącym się częściowo w paśmie słyszalnym. Najbardziej znane z nich to whistlery: opadające, gwiżdżące tony, które słychać po zamianie sygnału radiowego na dźwięk.
Pierwsze doniesienia o takich dźwiękach pochodziły z czasów pierwszej wojny światowej, z polowych linii telefonicznych. Wyjaśnienie przyszło dopiero w 1953 roku, gdy L. R. O. Storey wykazał, że whistler to impuls z wyładowania atmosferycznego, który biegnie wzdłuż linii pola magnetycznego Ziemi na drugą półkulę, a po drodze rozciąga się w czasie — wyższe częstotliwości docierają szybciej. Dla operatorów z Highjump było to zjawisko jeszcze bez nazwy i bez teorii.
Whistlery nie są wiadomościami i nie niosą treści. To naturalny ślad błyskawic i magnetosfery, który współcześnie wykorzystuje się do badania gęstości plazmy wokół Ziemi.
O archiwach, w których przetrwały materiały uczestników operacji, oraz o współczesnej infrastrukturze pomiarowej w Antarktydzie piszemy w dossier IV. Losy planowanej kolejnej wyprawy opisuje dossier II.