Dossier II · tło opowiadania „Operacja, której nie było”
Poznaj opowiadanie „Operacja, której nie było”
Highjump II miał być kontynuacją największej wyprawy antarktycznej marynarki. Pozostał planem — i właśnie dlatego dobrze pokazuje, jak w latach powojennych podejmowano decyzje o Antarktydzie.
Operation Highjump przyniosła dziesiątki tysięcy zdjęć lotniczych, ale też poczucie niedokończonej pracy. Wybrzeże sfotografowano wyrywkowo, a do zdjęć brakowało precyzyjnych punktów odniesienia na ziemi. Kolejna wyprawa miała te luki uzupełnić. To dossier opisuje, co planowano, co zachowało się w dokumentach i dlaczego plan porzucono.
Zdjęcie lotnicze staje się mapą dopiero wtedy, gdy wiadomo dokładnie, gdzie i pod jakim kątem je wykonano. W 1947 roku pozycje samolotów ustalano nawigacją zliczeniową i obserwacjami astronomicznymi, często w trudnych warunkach. Bez punktów osnowy na lądzie kartografowie nie mogli precyzyjnie dopasować zdjęć do siatki współrzędnych.
Część obrazów z Highjump przez lata czekała na opracowanie, a niektóre fragmenty wybrzeża trzeba było później fotografować ponownie. Stąd w planach kolejnej wyprawy pojawiła się potrzeba grup naziemnych i lepszej łączności z samolotami. O roli radia w pierwszej operacji pisze dossier I.
Prace koncepcyjne nad drugą operacją trwały w marynarce w 1948 i 1949 roku. Rozważano udział okrętów, samolotów i ponowne wykorzystanie doświadczeń z lotów z lotniskowca. Byrd, jak przy wcześniejszych wyprawach, był jednym z najaktywniejszych orędowników tego przedsięwzięcia.
Nie mamy jednego dokumentu, który zawierałby pełny, ostateczny plan Highjump II. Znamy go z korespondencji, notatek i wzmianek w źródłach rządowych, które pokazują raczej proces planowania niż gotowy rozkaz.
Jednym z najczęściej przywoływanych dokumentów jest memorandum Departamentu Stanu z 24 maja 1949 roku. Ma ono formę notatki urzędnika z rozmowy dotyczącej planów wyprawy. To ważne rozróżnienie: tekst przekazuje to, co autor notatki zrozumiał i uznał za warte zapisania, a nie dosłowne słowa Byrda.
Pojawiające się w niej sformułowanie o „drugiej stronie bieguna” dotyczy położenia planowanego miejsca startu względem Nowej Zelandii, czyli geografii logistyki. Szczegółowo ten dokument omawia dossier VII.
Pod koniec lat czterdziestych kilka państw zgłaszało roszczenia do sektorów Antarktydy, a niektóre z nich nakładały się na siebie. Stany Zjednoczone nie ogłosiły własnego roszczenia, ale też nie uznawały cudzych, zachowując sobie prawo do przyszłych decyzji. Wyprawy takie jak Highjump były w tym kontekście także sposobem na udokumentowanie obecności i zebranie wiedzy o terenie.
Departament Stanu prowadził w tym czasie rozmowy o możliwych rozwiązaniach międzynarodowych dla kontynentu. Dlatego plany marynarki interesowały dyplomatów: każda wyprawa mogła zostać odczytana przez inne państwa jako gest polityczny. Ta podwójna perspektywa — wojskowa i dyplomatyczna — dobrze tłumaczy, dlaczego o Highjump II pisano w dokumentach różnych instytucji.
Byrd był w tych latach admirałem w stanie spoczynku, ale wciąż wpływowym. Miał kontakty w marynarce, w Kongresie i w prasie, a jego nazwisko gwarantowało zainteresowanie opinii publicznej. Zabiegał o kolejne wyprawy jako ich naturalny patron, co nie oznaczało, że to on podejmował decyzje budżetowe czy operacyjne. O jego wcześniejszej drodze pisze biografia.
Ostatecznie Highjump II nie został przeprowadzony. Źródła i opracowania wskazują przede wszystkim na cięcia w budżecie obronnym pod koniec lat czterdziestych i na inne priorytety strategiczne. Niedługo później uwagę wojska pochłonęła wojna w Korei.
Stany Zjednoczone wróciły do Antarktydy na dużą skalę dopiero w połowie lat pięćdziesiątych, w ramach operacji Deep Freeze, związanej z Międzynarodowym Rokiem Geofizycznym. O ostatnich latach Byrda pisze biografia.
Wiemy, że plan istniał, że go omawiano w instytucjach rządowych i że zrezygnowano z niego. Nie wiemy natomiast wszystkiego o szczegółach rozważanych tras ani o tym, jak poszczególne osoby oceniały szanse realizacji. Niezrealizowany plan łatwo obrasta domysłami — dlatego warto trzymać się tego, co faktycznie zapisano, i pamiętać, kto i w jakim celu to zapisał.