Dossier VII · tło opowiadania „Ląd za biegunem”
Poznaj opowiadanie „Ląd za biegunem”
Jedno popołudnie w Departamencie Stanu, jedna notatka i jedno zdanie o „drugiej stronie bieguna”. Memorandum z 24 maja 1949 roku jest dobrze zachowanym dokumentem — i dobrym przykładem tego, jak łatwo wyrwać zdanie z kontekstu.
Tekst opublikowano w serii Foreign Relations of the United States, w tomie poświęconym 1949 rokowi, jako dokument nr 315. Jest to memorandum rozmowy sporządzone przez Llewellyna E. Thompsona, zastępcę dyrektora Biura Spraw Europejskich, opatrzone klauzulą poufności. Spotkanie z admirałem Byrdem odbyło się 24 maja 1949 roku o 15:30.
Listę uczestników otwiera Byrd; obecni byli też m.in. Dana Coman jako konsultant Research and Development Board, przedstawiciele Departamentu i National War College oraz generał Snow. Memorandum jest notatką Thompsona: streszcza wypowiedzi, nie cytuje ich dosłownie i nie jest stenogramem.
Bezpośrednim powodem była prośba skierowana do Nowej Zelandii o udostępnienie lotnisk i portów dla planowanej wyprawy marynarki Highjump II. Byrd uważał, że może w tej sprawie pomóc. Thompson zaproponował, by przy okazji pracownicy Departamentu zajmujący się Antarktydą wysłuchali jego poglądów.
Byrd zapytał, czy mógłby napisać osobisty list do premiera Nowej Zelandii. Generał Snow zasugerował, by poczekać na odpowiedź na notę dyplomatyczną, bo list mógłby sprawę skomplikować. Dokument dotyczy więc w dużej mierze logistyki i dyplomacji.
Notatka odnotowuje także, że Byrd mówił o Antarktydzie jako o terenie do testów i szkoleń w zimnie, przydatnych dla strategicznie ważnej Arktyki — zwłaszcza północnej Kanady i Grenlandii. To ważny kontekst: polarne doświadczenie zdobyte na południu miało służyć wojsku na północy.
Według notatki Byrd przedstawił proponowany plan: dwa specjalne samoloty miały wystartować z lotniskowca w punkcie położonym po drugiej stronie bieguna, naprzeciw Nowej Zelandii, możliwie blisko wybrzeża. Następnie miały przelecieć do Nowej Zelandii, gdzie zamontowano by im narty, a stamtąd do Little America.
Sformułowanie dotyczy więc geografii trasy przelotu: miejsca startu względem Nowej Zelandii. W tym samym zdaniu notatka mówi o możliwym awaryjnym lądowaniu w Punta Arenas w Chile. Nie ma tu mowy o żadnym lądzie poza znaną mapą świata — to opis drogi samolotów przez kontynent.
Z Little America samoloty miały wykonywać loty przez niezbadane części kontynentu i je fotografować. Notatka odnotowuje, że Byrd wspomniał o problemie punktów osnowy naziemnej, potrzebnych zarówno dla nowych lotów, jak i do wykorzystania zdjęć z wcześniejszych wypraw, ale nie powiedział, jak ten problem rozwiązać. Bez takiej osnowy nawet bardzo dobre zdjęcia z powietrza trudno przenieść na dokładną mapę.
To jeden z najciekawszych fragmentów dla historii kartografii. Pokazuje, że po Highjump istniały tysiące zdjęć, których nie dało się w pełni zamienić na mapy bez pomiarów na ziemi. Szerzej o tym problemie pisze dossier II, a o samej metodzie fotografowania z powietrza — dossier III.
Druga część rozmowy dotyczyła przyszłości politycznej Antarktydy. Według Thompsona Byrd był niezadowolony, że rok wcześniej nie skonsultowano z nim propozycji internacjonalizacji kontynentu. Mówił o Antarktydzie jako o możliwym rezerwuarze surowców i uważał, że Stany Zjednoczone powinny odłożyć ogłoszenie roszczenia do czasu po wyprawie.
Dokumenty sąsiednie w tym samym tomie pokazują szerszy spór. List pełniącego obowiązki sekretarza marynarki z 3 maja 1949 roku (dokument 314) odpowiada na pytania Departamentu o cele wyprawy, a dokument 316 streszcza politykę, według której wartość Antarktydy jest przede wszystkim naukowa, a rozwiązanie międzynarodowe — pożądane.
Pod koniec spotkania dołączył Dana Coman, który według notatki przekonywał, że Antarktyda powinna stać się pierwszym „międzynarodowym parkiem”, bo jej wartość jest naukowa. Byrd odpowiedział, że mówił podobnie, choć z innym rozłożeniem akcentów. Memorandum zapisuje więc nie jedno stanowisko, lecz wymianę poglądów kilku osób.
Thompson zakończył notatkę zapewnieniem, że Departament pozostanie w kontakcie z admirałem w sprawie prośby do Nowej Zelandii. Ton dokumentu jest urzędowy i rzeczowy: to zapis spotkania roboczego, a nie deklaracji programowej.
Warto rozróżnić trzy poziomy. Propozycja to idea wyprawy przedstawiana w rozmowach. Plan to rozkazy i przygotowania — Byrd pożyczył Thompsonowi kopię rozkazów marynarki ustanawiających wyprawę, z których wynikało, że miał nią dowodzić. Realizacja to wyprawa, która faktycznie wypływa. Highjump II doszedł do drugiego poziomu, ale nie do trzeciego: wyprawę odwołano i nigdy się nie odbyła.
Dla historyka ta różnica ma praktyczne znaczenie. Rozkazy i notatki o planowanej wyprawie są prawdziwymi dokumentami, ale opisują zamiary, a nie wydarzenia. Nie da się z nich wyczytać, co zostałoby odkryte, ani jak wyglądałyby trasy po przeliczeniu paliwa, pogody i zgód sąsiednich państw.
Później zdanie o „drugiej stronie bieguna” zaczęło krążyć samodzielnie, oderwane od Nowej Zelandii, lotniskowca i nart. Spekulacje opierają się zwykle na skróconym cytacie, a nie na całym dokumencie. Jak takie wątki narastają wokół nazwiska Byrda, pokazuje dossier VIII; o jego życiu w tym okresie pisze biografia.