Dossier III · tło opowiadania „Nowa Szwabia”
Poznaj opowiadanie „Nowa Szwabia”
Na przełomie 1938 i 1939 roku niemiecki statek z dwoma wodnosamolotami dotarł do wybrzeża Antarktydy. Wyprawa trwała krótko, a jej nazwa — Nowa Szwabia — żyje do dziś, także w legendach, które z historią mają niewiele wspólnego.
Deutsche Antarktische Expedition 1938/39, kierowana przez kapitana Alfreda Ritschera, była przedsięwzięciem państwa niemieckiego okresu nazistowskiego. Miała cele gospodarcze i polityczne: zabezpieczyć interesy wielorybnicze i przygotować grunt pod ewentualne roszczenia terytorialne. To dossier opisuje przebieg wyprawy, jej dokumentację i powojenną legendę o tajnej bazie.
W latach trzydziestych Niemcy były dużym odbiorcą oleju wielorybiego, używanego m.in. do produkcji margaryny i środków technicznych. W ramach planu czteroletniego, nadzorowanego przez Hermanna Göringa, dążono do ograniczenia zależności od importu, a rozwój własnej floty wielorybniczej był jednym z tych celów.
Antarktyda była wtedy obszarem rosnącej rywalizacji. Norwegia, której wielorybnicy działali w tych wodach od dawna, 14 stycznia 1939 roku formalnie ogłosiła zwierzchnictwo nad sektorem nazwanym Ziemią Królowej Maud — zaledwie kilka dni przed przybyciem Niemców. Ta zbieżność dat jest jednym z kluczy do zrozumienia całej historii.
Statek „Schwabenland” był jednostką katapultową linii Lufthansa, używaną wcześniej do obsługi poczty lotniczej nad Atlantykiem Południowym. Na pokładzie przewoził dwie łodzie latające Dornier Do J „Wal”, nazwane „Boreas” i „Passat”, które startowały z katapulty i po locie były podnoszone dźwigiem z wody.
Wyprawa wypłynęła z Hamburga w grudniu 1938 roku. Ritscher, doświadczony oficer marynarki i nawigator lotniczy, dowodził całością; w zespole byli lotnicy, fotogrametrzy, meteorolodzy, oceanografowie i biolodzy. Najważniejszym narzędziem wyprawy była kamera do zdjęć lotniczych, a nie ekipa na lądzie.
W drugiej połowie stycznia 1939 roku „Schwabenland” dotarł do krawędzi lodu u wybrzeży Ziemi Królowej Maud. Przez kilka tygodni, gdy pozwalała pogoda, wodnosamoloty wykonywały loty fotograficzne w głąb lądu. Zespoły rzucały z samolotów metalowe znaczniki ze swastykami, mające symbolicznie zaznaczyć niemiecką obecność.
Najważniejsze odkrycia wyprawy dotyczyły pasm górskich i nunataków w głębi lądu oraz niewielkiego obszaru wolnego od lodu, nazwanego później Oazą Schirmachera od nazwiska jednego z pilotów. Kontakt z lądem był minimalny: tylko na krótko członkowie wyprawy schodzili na lód w pobliżu statku. Po zakończeniu lotów statek prowadził badania oceanograficzne w drodze powrotnej i w kwietniu 1939 roku wrócił do Hamburga.
Obszar sfotografowany z powietrza nazwano Neuschwabenland — Nową Szwabią. Niemcy nie przeprowadzili jednak formalnej aneksji, a wybuch wojny kilka miesięcy później przekreślił plany kolejnej wyprawy.
Ritscher opublikował oficjalne sprawozdanie z wyprawy w 1942 roku. Część zdjęć lotniczych zaginęła lub uległa zniszczeniu w czasie wojny, co utrudniło późniejsze odtworzenie map. Zachowane materiały były w kolejnych dekadach opracowywane na nowo przez geografów i historyków nauki.
Szczególne znaczenie mają współczesne badania Cornelii Lüdecke i Colina Summerhayesa, którzy na podstawie archiwów opisali zarówno naukowe wyniki wyprawy, jak i jej polityczny kontekst. Pokazują one, że była to krótka, dobrze przygotowana wyprawa lotniczo-fotograficzna, a nie operacja budowy infrastruktury.
Metoda wyprawy polegała na seryjnym fotografowaniu terenu z określonej wysokości, z zachodzeniem kolejnych kadrów na siebie. Taki szereg zdjęć pozwala później, przy znajomości trasy lotu i parametrów kamery, odtworzyć rzeźbę terenu i narysować mapę. Do tego potrzebne są jednak dokładne pozycje samolotu, a nad bezkresnym lodem ustalano je głównie nawigacją lotniczą.
Z tego powodu mapy sporządzone po wyprawie zawierały błędy położenia niektórych gór, korygowane dopiero w kolejnych dekadach, gdy w regionie pracowały wyprawy naziemne i pojawiły się zdjęcia satelitarne. Ten sam problem — piękne zdjęcia bez pewnych współrzędnych — dotknął kilka lat później amerykańskich kartografów po Highjump, o czym pisze dossier II.
Ślady wyprawy przetrwały w nazewnictwie geograficznym. Oprócz Oazy Schirmachera w tym rejonie funkcjonują nazwy nawiązujące do uczestników i do samego statku. Część niemieckich nazw przyjęto w międzynarodowym nazewnictwie, inne zastąpiono norweskimi, nadanymi po późniejszych badaniach terenowych.
Dla historyka nazwy są osobnym źródłem: pokazują, kto i kiedy opisał dany fragment lądu, i jak zmieniała się polityczna interpretacja tego samego krajobrazu.
Po 1945 roku niemieckie pretensje nie miały żadnego znaczenia prawnego. Norwegia utrzymała roszczenie do Ziemi Królowej Maud, a od 1961 roku region, jak cała Antarktyda, podlega systemowi Układu Antarktycznego, który zawiesza spory terytorialne i przeznacza kontynent do celów pokojowych i naukowych.
Nazwa Nowa Szwabia przetrwała w części literatury i na niektórych mapach jako historyczne określenie fragmentu tego obszaru. Dziś działa tam m.in. norweska stacja Troll i związana z nią sieć obserwacyjna TONe, o której piszemy w dossier IV.
W powojennej popkulturze narosła opowieść o tajnej niemieckiej bazie w Antarktydzie, nazywanej często „Bazą 211” lub „Nową Berchtesgaden”. Według różnych wersji mieli się do niej ewakuować dygnitarze Rzeszy, a nawet rozwijać tam niezwykłe technologie. Legenda łączy się często z Operation Highjump, przedstawianą jako rzekoma wyprawa wojenna przeciw takiej bazie.
Znane źródła nie potwierdzają istnienia żadnej takiej bazy. Wyprawa Ritschera nie budowała obiektów na lądzie, a kolejnej niemieckiej wyprawy nie przeprowadzono. Dwa okręty podwodne, U-530 i U-977, które latem 1945 roku poddały się w Argentynie, były przedmiotem przesłuchań; ustalenia nie wskazały na rejsy do Antarktydy. Analiza Summerhayesa i Beechinga z 2007 roku, opublikowana w „Polar Record”, systematycznie omawia wątki tej legendy i wskazuje, skąd się wzięły.
Highjump miał udokumentowane cele szkoleniowe, logistyczne i kartograficzne, a jego przebieg znamy z wielu niezależnych relacji, w tym korespondentów prasowych. O operacji piszemy w dossier I i w biografii Byrda.
Legenda o tajnej bazie żywi się kilkoma prawdziwymi elementami: wyprawa naprawdę była nazistowska, część dokumentacji naprawdę zaginęła, a region naprawdę był wtedy mało znany. Te luki wypełniono domysłami, które z czasem zaczęły uchodzić za fakty.
Dobrym sposobem czytania takich historii jest pytanie o źródło każdego zdania: kto je pierwszy zapisał, kiedy i na jakiej podstawie. W przypadku Nowej Szwabii prawdziwa historia — krótka wyprawa fotograficzna w cieniu wyścigu o roszczenia — jest wystarczająco ciekawa bez dopowiedzeń.
W serii „Punkty Styku – Ziemski Kosmos” Nowa Szwabia jest tłem opowieści, a nie dowodem na cokolwiek. Opowiadanie korzysta z prawdziwej geografii i prawdziwej wyprawy, ale jego tropy pozostają literaturą — tak jak legenda o bazie pozostaje legendą, dopóki nie pojawi się dokument, który można sprawdzić u źródła.